จาวรี ทองดีเลิศ

ชีวิตเรียบง่ายของเด็กๆ และชาวบ้านบ้านสองคอน อ.โพธิ์ไทร จ.อุบลราชธานี หมู่บ้านเล็กๆ ริมแม่น้ำโขง ไกลจากตัวเมืองร่วมร้อยกิโลเมตร ต่างพึ่งพาทรัพยากรจากผืนดินและแม่น้ำมาเนิ่นนาน แหล่งอาหารที่มาของรายได้ การดำเนินชีวิต ขึ้นตรงต่อการเปลี่ยนแปลงของสภาพแวดล้อมริมโขงเป็นหลัก

เด็กๆ เรียนรู้การใช้ชีวิตริมโขง ที่ได้เห็น ได้สัมผัสมาตั้งแต่เกิด แต่ละฤดูกาลผืนแผ่นดินริมโขงแปรเปลี่ยนตามวัฏจักรธรรมชาติ ระยะนี้เด็กๆ กำลังสนุกกับการ ขุดจิ๊หล่อ

หลายๆ คนโดยเฉพาะหากไม่ใช่คนในท้องถิ่นอีสานด้วยแล้ว คงแปลกใจกับคำว่า จิ๊หล่อ เพราะเป็นคำภาษาถิ่นแถบอีสาน ชื่อภาษากลางคือแมลงจิ้งโกร่ง มีลำตัวสีน้ำตาลเข้ม เป็นแมลงวงศ์เดียวกับจิ้งหรีด แต่จะแตกต่างที่มีขนาดใหญ่กว่า อีกทั้งการเรียกชื่อของจิ้งโกร่งในแถบอีสานยังมีการเรียกที่แตกต่างกันอีกด้วย

ถ้าคนที่อยู่ริมโขงจะเรียกกันว่าจิ๊หล่อ คนที่อยู่ไกลถัดจากโขงไปหน่อยจะเรียกว่าจิ๊โป่ม ส่วนที่อยู่ลึกเข้าไปกว่านี้อีกจะเรียกว่าจิ๊หล่ม จ๊อด เด็กชายทักษิณ แก้วชิน บอกเล่าตามประสาเจ้าถิ่นที่ผูกพันกับการหาอยู่หากินกับจิ๊หล่อเป็นอย่างดี

เด็กๆ และชาวบ้านบ้านสองคอนนำจิ๊หล่อมาทำเป็นอาหาร ป่นจิ๊หล่อ คั่วจิ๊หล่อ แกงหน่อไม้จิ๊หล่อ เป็นเมนูโปรดของเด็กๆ ทั้งอร่อยและมีโปรตีนสูง นอกจากนี้ การขุดจิ๊หล่อยังช่วยให้เด็กๆ ในชุมชนมีรายได้เสริมอีกด้วย แต่เหนือสิ่งอื่นใดคือการที่เด็กๆ ได้เรียนรู้สิ่งมีชีวิตในธรรมชาติ เข้าใจระบบนิเวศริมโขงที่พวกเขาต้องพึ่งพาไปตลอดชีวิต

น้องหนิง เด็กหญิงมัลลิกา พานทอง เล่าว่า จะรู้ว่ามีจิ๊หล่ออยู่ตรงไหนก็ต้องสังเกตบริเวณดินที่มีขุยดินกลบอยู่รอบๆ เพราะจิ๊หล่อจะตะกุยดินร่วนเป็นขุยๆ กลบรูเพื่อป้องกันศัตรู เช่น มด ตะขาบที่จะเข้าไปในรูของมันได้ แถมยังรู้จักสร้างห้องครัวเก็บตุนอาหารพวกเศษใบไม้ใบหญ้าไว้ในรูเพื่อเป็นเสบียงอีกด้วย

ประสบการณ์และการสังเกตทำให้เด็กๆ รู้ถึงชีวิตความเป็นอยู่ตามธรรมชาติของจิ๊หล่อ จึงไม่ใช่เรื่องยากที่เด็กๆ จะขุดหาจิ๊หล่อกันได้อย่างช่ำชอง แค่มีเสียมและข้องบวกกับสายตาอันแหลมคม ก็สามารถหาจิ๊หล่อได้อย่างง่ายดาย

เริ่มจากการเดินหาขุยของจิ๊หล่อ ใช้เสียมขุดลงไปจนเจอรูของมัน ซึ่งมักจะมีเศษใบไม้ใบหญ้าปรากฏชี้ให้เห็นร่องรอยของมันก่อนเสมอ เด็กๆ จะขุดลึกลงไปอีกจนเจอตัวจิ๊หล่อ จากนั้นจะจับมันใส่ข้องและไม่ลืมที่จะใส่ใบไม้ลงไปเป็นอาหารให้มันด้วย

เหตุผลประการหนึ่งที่สะท้อนการดำรงอยู่ของจิ๊หล่อที่ทำให้ชาวบ้านมีอยู่มีกินได้ตลอดทั้งปี ก็คือความอุดมสมบูรณ์ของผืนดินริมน้ำโขง จิ๊หล่อเป็นแมลงที่ชอบอยู่ในที่ที่มีความชุ่มชื้น มีต้นไม้ต้นหญ้าที่งอกงามปกคลุม สิ่งมีชีวิตอื่นๆ พากันมาอยู่อาศัย ส่งผลให้ห่วงโซ่อาหารหมุนเวียนไปอย่างเป็นระบบ

ในขณะเดียวกันชาวบ้านก็ปรับตัวเรียนรู้การเปลี่ยนแปลงของฤดูกาลที่หมุนเวียนไป เช่น ในฤดูแล้ง แม่น้ำโขงลดระดับ บุ่งหรือบริเวณที่ราบลุ่มริมฝั่งน้ำที่โล่งเตียนจะถูกจับจองเป็นพื้นที่ทางการเกษตรปลูกมันสำปะหลัง ถั่วลิสง ช่วงนี้จิ๊หล่อมีมากและตัวโต

จิ๊หล่อชอบกินแป้งที่มีอยู่ในหัวมัน กินแล้ว มันก็จะเจริญเติบโต ตัวใหญ่ จ๊อดรำลึกถึงช่วงเวลานั้นเพราะจิ๊หล่อจะขายได้ราคาดีเป็นพิเศษ อีกทั้งยังสามารถหาตั๊กแตน จิ้งหรีด กบ เขียด ปลา และค้างคาวที่อาศัยอยู่ตามโขดหิน แถมยังมีผักพื้นบ้าน เช่น ผักกระโดนน้ำเป็นอาหาร เรียกได้ว่าที่บ้านสองคอนในฤดูแล้ง บริเวณบุ่งริมโขงจะเป็นแหล่งอาหารให้ชาวบ้านได้เป็นอย่างดี

แต่เมื่อระดับน้ำเพิ่มสูงขึ้นในฤดูฝน ธรรมชาติริมโขงกำลังจะแปรเปลี่ยนเข้าสู่ฤดูกาลใหม่ วัฏจักรชีวิตของจิ๊หล่อจะเป็นสัญญาณบอกเด็กๆ ว่าฤดูน้ำหลากกำลังจะมาถึง...

เวลาน้ำขึ้น จิ๊หล่อจะอพยพขึ้นไปอยู่บนดอนและเก็บตุนอาหารไว้ในรู น้องเจียว เด็กหญิงกันยารัตน์ โวหารลึก กล่าวขณะพบว่าร่องรอยของขุย จิ๊หล่อบริเวณบุ่งในเวลานี้ดูช่างร่อยหรอเหลือเกิน

อีกไม่นานบริเวณบุ่งจะถูกน้ำท่วมหมด เมื่อถึงเวลานั้นชาวบ้านจะหาปลาเป็นหลัก ส่วนเด็กๆ จะย้ายที่ไปหาจิ๊หล่อกันบนดอนแทน

การเข้าใจและใช้ประโยชน์จากธรรมชาติของเด็กๆ และชาวบ้านบ้านสองคอน รวมทั้งการรักษาและหวงแหนฐานทรัพยากรในชุมชนเป็นสิ่งหนึ่งที่ทำให้ระบบนิเวศที่นี่ยังคงสมบูรณ์ เด็กๆ ไม่ลืมที่จะเคารพกฎธรรมชาติข้อนี้ ดังที่เด็กชายจ๊อดเล่าให้ฟังว่า จิ๊หล่อจะออกไข่เยอะในช่วงออกพรรษา เราจะไม่จับตัวที่มีไข่ เพราะจะทำให้มันสูญพันธุ์

อย่างไรก็ตาม การขุดจิ๊หล่อในฤดูวางไข่ คงไม่ทำลายพันธุ์จิ๊หล่อไปได้มากกว่าโครงการขนาดใหญ่หลายโครงการที่กำลังจ่อคิวผุดขึ้นในลุ่มน้ำโขงเพื่อ ดึงทรัพยากรไปอำนวยความสะดวกสบายให้ผู้คนในเมืองใหญ่ในระยะเวลา อันใกล้นี้

หวังเพียงแต่ว่าสิ่งเหล่านี้คงจะไม่ทำลายห้อง เรียนธรรมชาติที่มีคุณค่าไปจากเด็กๆ จนหมดสิ้น

ติดตามชมบทเรียนแห่งวิถีชีวิตริมแม่น้ำโขงของเด็กๆ บ้านสองคอน อ.โพธิ์ไทร จ.อุบลราช ธานี ในรายการทุ่งแสงตะวัน ตอน จิ๊หล่อเบิ้ม เช้าวันเสาร์ที่ 26 กรกฎาคม เวลา 06.25 น. ทางช่อง 3 www.payai.com

หน้า 24